Sämitige vaaljah

Sämitige vaaljah ađai sämitiggevaaljah toimâttuvvojeh jyehi niäljád ive. Sämitiggevaaljah láá njuolgâ persovnvaaljah, main jienâvuoigâdvuođâliih jienâsteh njuolgist ovtâskâs iävtukkâsâid. Sämitiggevaaljâin eennâm lii ohtân valjâpirrâdâhhân. Sämitiggevaaljâin jienâstemvuoigâdvuotâ lii juáhháást, kote lii merkkejum Sämitige valjâluvâttâlmân. Valjâluvâttâlmân merkkiimist asâttuvvoo laavâ Sämitiggeest (414/2025) 3 já 21 §:st.

Sämitiggevaaljâin iävtukkâsâid pyehtih asâttiđ ucemustáá kuulmâ jienâvuoigâdvuođâlii vuáđudem väljejeijeeseervih. Jieškote-uv jienâvuoigâdvuođâlâš puáhtá kulluđ tuš oovtâ väljejeijeesiärván.

Sämitige vaaljah toimâttuvvojeh porgemáánu majemuu oles oho vuossaargâst álgám kuuđâ oho ääigi. Jienâvuoigâdvuođâlâš puáhtá jienâstiđ sämitiggevaaljâin ovttáin tain vuovvijn: poostâ peht, tooimâtmáin valjâäššikiirjijd njuolgist valjâlävdikode toimâsajan, valjâpeeivi sehe tiätutiilijn pääihist tâi tipšolájádâsâst.

Jienârekinistem algâttuvvoo valjâtoimâttâs maŋa čuávvoo vuossaargâ tijme 9. Jesâneh väljejuvvojeh jienâmere vuáđuld vistig kieldâkuáhtásij tiätumeerij vuáđuld: ucemustáá kyehti jeessân já ohtâ värijeessân kalga leđe Iänuduv, Aanaar já Ucjuv kieldâst jieškoođeest-uv sehe Suáđigil kieldâ Laapi palgâs kuávlust. Loopah 13 jesânid väljejuvvojeh jienâmere vuáđuld, kuittâg tienuuvt, ete ucemustáá vittâ jeessân kalgeh leđe sämmilij päikkikuávlust. Valjâlävdikodde nannee vaaljâi puáttus čuákkimist, mon tot tuálá kuálmád peeivi jienârekinistem aalgâtmist.

Sämitige olesčuákkim nomâttem valjâlävdikodde tooimât sämitiggevaaljâid Sämitiggeest adelum laavâ 4 lovo já riehtiministeriö valjâmonâttâlmist adelum asâttâs (3.11.2006/965) mield. Vaaljah toimâttuvvojeh riehtiministeriö mieđettem meriruuđáin.

Čuávuvááh Sämitige vaaljah
Čuávuvááh vaaljah toimâttuvvojeh 23.8.-3.10.2027.

Čuávuvâš valjâpaje
1.1.2028 čuávuváá valjâpaje algâttem.

Sämitiggevaaljâi tooimâtmist asâttuvvoo laavâst Sämitiggeest (974/1995) já riehtiministeriö asâttâsâst Sämitige vaaljâin nuávdittemnáál monâttâlmist (965/2006).

Laahâ Sämitiggeest, nk. sämitiggelaahâ lii uđâsmittum já toos tohhum nubástusah pottii vuáimán 1.8.2025. Ive 2027 sämitiggevaaljah toimâttuvvojeh uđâsmittum laavâ mield. Riehtiministeriö asâttâs 965/2006 ovdeduvvoo oovtânálásâžžân sämitiggelavváin, mii tuárju vaaljâi ornim, tastko asâttâs ij lah vala oovtânálásâš uđâsmittum sämitiggelavváin. Riehtiministeriö lii algâttâm valmâštâllâm siättus uđâsmittem várás ive 2025 loopâst já uđâsmittempargo lii tárguttâs finniđ loopân ive 2026 ääigi.

1 Laahâ Sämitiggeest (974/1995)

2 Riehtiministeriö asâttâs Sämitige vaaljâin nuávdittemnáál monâttâlmist (965/2006)

3 Riehtiministeriö asâttâs (965/2006) uđâsmittem valmâštâllâm

Sämitiggevaaljâi valjâluvâttâllâm lii jienâvuoigâdvuotâregister ađai tot muštâl, ete kiäst lii vuoigâdvuotâ jienâstiđ Sämitige vaaljâin. Jienâvuoigâdvuođâliih láá merkkejum valjâluvâttâlmân kieldâi mield puustavoornigân. Valjâlävdikodde lii luvâttâllâm registertuállee.

Valjâluvâttâllâm tuálloo uáinimnáálá valjâive kuovâmáánust 10 maŋalâs argâpeivid, eereeb lávurduv. Valjâluvâttâllâm uáinimnáálátoollâm puáhtá verdidiđ valjâlaavâ (714/1998) miäldásii jienâvuoigâdvuotâregister uáinimnáálátolâmân.

Valjâluvâttâllâm ráhtoo ovdil sämitiggevaaljâid. Valjâlävdikodde merkkee ive 2027 sämitiggevaaljâi valjâluvâttâlmân jienâvuoigâdvuođâlâžžân taid ulmuid, kiäh láá lamaš merkkejum ive 2024 sämitiggevaaljâi valjâluvâttâlmân já kiäh tevdih valjâluvâttâlmân merkkim iävtuid (laahâ sämitiggeest 414/2025 3 já 21 §). Lasseen ive 2027 valjâluvâttâlmân puáhtá ucâluđ 30.9.2026 räi.

Valjâluvâttâlmân merkkiimist asâttuvvoo sämitiggelaavâ 3 já 21 §:st. Vuoigâdvuotâ merkkejuđ valjâluvâttâlmân lii ulmust, kote ana jieijâs sämmilâžžân, toin iävttoin, ete:

1. olmooš jieš teikkâ aainâs-uv ohtâ suu vanhimijn, ááhust já äijihist teikkâ ááhui já äijihij vanhimijn lii oppâm sämikielâ vuossâmužžân kiellân; teikkâ
2. aainâs-uv ohtâ suu vanhimijn lii merkkejum teikkâ lii lamaš merkkejum jienâvuoigâdvuođâlâžžân 1.uđđâivemáánu 2027 tâi tast maŋa uárnejum Sämitige vaaljâin.

Lasseen valjâluvâttâlmân merkkimnáál olmooš kalga leđe 18-ihásâš majemustáá vaaljâi majemuš peeivi ađai valjâpeeivi sehe jo-uv leđe Suomâ aalmugjeessân tâi leđe olgoeennâm aalmugjeessân, kiäst lii päikkikieldâ Suomâst valjâive ovdedeijee juovlâmáánu majemuu peeivi.

Valjâluvâttâlmân merkkejum ulmui 18 ihheed tiävdám päärnih tâi päärnih, kiäh tevdih valjâpeeivi räi 18 ihheed, merkkejuvvojeh valjâluvâttâlmân, jis sij sehe almotteh, ete aneh jieijâs sämmilâžžân (414/2025 23 §) já tevdih almos iävtu Suomâ aalmugjeessânvuođâst tâi olgoeennâm aalmugjesânin päikkikieldâst Suomâst (414/2025 21 §).

Almottâs tahhoo uuccâmluámáttuvváin. Jis olmooš ij almoot valjâlävdikoodán, ete sun ana jieijâs sämmilâžžân, sun ij merkkejuu valjâluvâttâlmân.

Olmooš ij puoh tain iävtuin peerusthánnáá merkkejuu valjâluvâttâlmân, jis sun almoot valjâlävdikoodán, ete sun ij haalijd puáttiđ merkkejuđ valjâluvâttâlmân.