Sämitige vaaljah
Sämmiláid algâaalmugin lii vuáđulaavâst torvejum jieijâs kielân já kulttuurân kyeskee jiešhaldâšem sämikuávlust. Jiešhaldâšem vuáváá já olášut sämitigge ive 1996 rääjist (Laahâ sämitiggeest 17.7.1995/974). Sämitigge lii sämmilij jieijâs aalmugváldálâš ovdâsteijeejuávkku, mon pargon lii tipšođ sämmilij jieijâs kielâ já kulttuur sehe sämmilij sajattâhân algâaalmugin kyeskee aašijd.
Sämitige vaaljah ađai sämitiggevaaljah toimâttuvvojeh jyehi niäljád ive. Sämitiggevaaljah láá njuolgâ persovnvaaljah, main jienâvuoigâdvuođâliih jienâsteh njuolgist ovtâskâs iävtukkâsâid. Sämitiggevaaljâin eennâm lii ohtân valjâpirrâdâhhân. Sämitiggevaaljâin jienâstemvuoigâdvuotâ lii juáhháást, kote lii merkkejum Sämitige valjâluvâttâlmân. Valjâluvâttâlmân merkkiimist asâttuvvoo laavâ Sämitiggeest (414/2025) 3 já 21 §:st.
Sämitiggevaaljâin iävtukkâsâid pyehtih asâttiđ ucemustáá kuulmâ jienâvuoigâdvuođâlii vuáđudem väljejeijeeseervih. Jieškote-uv jienâvuoigâdvuođâlâš puáhtá kulluđ tuš oovtâ väljejeijeesiärván.
Sämitige vaaljah toimâttuvvojeh porgemáánu majemuu oles oho vuossaargâst álgám kuuđâ oho ääigi. Jienâvuoigâdvuođâlâš puáhtá jienâstiđ sämitiggevaaljâin ovttáin tain vuovvijn: poostâ peht, tooimâtmáin valjâäššikiirjijd njuolgist valjâlävdikode toimâsajan, valjâpeeivi sehe tiätutiilijn pääihist tâi tipšolájádâsâst.
Jienârekinistem algâttuvvoo valjâtoimâttâs maŋa čuávvoo vuossaargâ tijme 9. Jesâneh väljejuvvojeh jienâmere vuáđuld vistig kieldâkuáhtásij tiätumeerij vuáđuld: ucemustáá kyehti jeessân já ohtâ värijeessân kalga leđe Iänuduv, Aanaar já Ucjuv kieldâst jieškoođeest-uv sehe Suáđigil kieldâ Laapi palgâs kuávlust. Loopah 13 jesânid väljejuvvojeh jienâmere vuáđuld, kuittâg tienuuvt, ete ucemustáá vittâ jeessân kalgeh leđe sämmilij päikkikuávlust. Valjâlävdikodde nannee vaaljâi puáttus čuákkimist, mon tot tuálá kuálmád peeivi jienârekinistem aalgâtmist.
Sämitige olesčuákkim nomâttem valjâlävdikodde tooimât sämitiggevaaljâid Sämitiggeest adelum laavâ 4 lovo já riehtiministeriö valjâmonâttâlmist adelum asâttâs (3.11.2006/965) mield. Vaaljah toimâttuvvojeh riehtiministeriö mieđettem meriruuđáin.
Čuávuvááh Sämitige vaaljah
Čuávuvááh vaaljah toimâttuvvojeh 23.8.-3.10.2027.
Čuávuvâš valjâpaje
1.1.2028 čuávuváá valjâpaje algâttem.
Sämitiggevaaljâid stivrejeijee lahâasâttem
Sämitiggevaaljâi tooimâtmist asâttuvvoo laavâst Sämitiggeest (974/1995) já riehtiministeriö asâttâsâst Sämitige vaaljâin nuávdittemnáál monâttâlmist (965/2006).
Laahâ Sämitiggeest, nk. sämitiggelaahâ lii uđâsmittum já toos tohhum nubástusah pottii vuáimán 1.8.2025. Ive 2027 sämitiggevaaljah toimâttuvvojeh uđâsmittum laavâ mield. Riehtiministeriö asâttâs 965/2006 ovdeduvvoo oovtânálásâžžân sämitiggelavváin, mii tuárju vaaljâi ornim, tastko asâttâs ij lah vala oovtânálásâš uđâsmittum sämitiggelavváin. Riehtiministeriö lii algâttâm valmâštâllâm siättus uđâsmittem várás ive 2025 loopâst já uđâsmittempargo lii tárguttâs finniđ loopân ive 2026 ääigi.
1 Laahâ Sämitiggeest (974/1995)
2 Riehtiministeriö asâttâs Sämitige vaaljâin nuávdittemnáál monâttâlmist (965/2006)
3 Riehtiministeriö asâttâs (965/2006) uđâsmittem valmâštâllâm
Valjâluvâttâllâm
Sämitiggevaaljâi valjâluvâttâllâm lii jienâstemvuoigâdvuotâregister ađai tot muštâl, ete kiäst lii vuoigâdvuotâ jienâstiđ sämitiggevaaljâin. Jienâstemvuoigâdvuođâliih láá merkkejum valjâluvâttâlmân kieldâi mield puustavoornigân. Valjâlävdikodde lii luvâttâllâm registertuállee.
Valjâluvâttâllâm tuálloo uáinimnáálá 10 maŋalâs argâpeeivi (eereeb lávurduv) tienuuvt, ete uáinimnááláorroomäigi nohá ucemustáá 6 mánuppaje ovdil valjâtoimâttâs algâttem (laahâ Sämitiggeest 414/2025 25 §). Taat lii tijpâlávt valjâive uđđâive-kuovâmáánust. Valjâluvâttâllâm uáinimnáálátoollâm puáhtá verdidiđ valjâlaavâ (714/1998) miäldásii aalmuglij já kuávlulij vaaljâi jienâstemvuoigâdvuotâregister uáinimnáálátolâmân.
Valjâluvâttâllâm ráhtoo ovdil sämitiggevaaljâid.
Valjâlävdikodde merkkee sämitiggevaaljâi valjâluvâttâlmân jienâstemvuoigâdvuođâlâžžân taid ulmuid, kiäh láá lamaš merkkejum ovdebij sämitiggevaaljâi valjâluvâttâlmân já kiäh tevdih valjâluvâttâlmân merkkim iävtuid (laahâ Sämitiggeest 414/2025 3 já 21 §). Lasseen valjâluvâttâlmân puáhtá ucâluđ ovdebáá ive majemustáá 30.9.
Valjâluvâttâlmân merkkiimist asâttuvvoo Sämitiggeest adelum laavâ (414/2025) 3 já 21 §:st. Vuoigâdvuotâ merkkejuđ valjâluvâttâlmân lii ulmust, kote ana jieijâs sämmilâžžân, toin iävttoin, ete:
- olmooš jieš teikkâ aainâs-uv ohtâ suu vanhimijn, ááhust já äijihist teikkâ ááhui já äijihij vanhimijn lii oppâm sämikielâ vuossâmužžân kiellân;
- teikkâ aainâs-uv ohtâ suu vanhimijn lii merkkejum teikkâ lii lamaš merkkejum jienâstemvuoigâdvuođâlâžžân 1. uđđâivemáánu 2027 tâi tast maŋa uárnejum Sämitige vaaljâin.
Ive 2027 sämitiggevaaljâi valjâluvâttâlmân puáhtá ucâluđ Sämitiggeest adelum laavâ (414/2025) 3 § 1 moomeent 1 saje ađai jieijâs teikkâ aainâs-uv oovtâ vaanhim, ááhu tâi äijih teikâ ááhu tâi äijih vaanhim vuossâmužžân oppum kielâ vuáđuld.
Lasseen olmooš, kote merkkejuvvoo valjâluvâttâlmân, kalga:
- leđe 18-ihásâš majemustáá valjâpeeivi, já
- leđe jo-uv Suomâ aalmugjeessân tâi olgoeennâm aalmugjeessân, kiäst lii päikkikieldâ Suomâst valjâive ovdedeijee čohčâmáánu majemuu peeivi.
Valjâlävdikodde puáhtá jieijâs alguu vuáđuld merkkiđ valjâluvâttâlmân merkkejum ulmui párnáid
- jis sij láá tiävdám 18 ihheed tâi tevdih 18 ihheed majemustáá valjâpeeivi
- sehe almotteh, ete aneh jieijâs sämmilâžžân
- já tevdih almos iävtu Suomâ aalmugjeessânvuođâst tâi olgoeennâm aalmugjesânin päikkikieldâst Suomâst.
Almottâs tahhoo uuccâmluámáttuvváin. Jis olmooš ij almoot valjâlävdikoodán, ete sun ana jieijâs sämmilâžžân, sun ij merkkejuu valjâluvâttâlmân.
Olmooš ij merkkejuu valjâluvâttâlmân, jis sun almoot valjâlävdikoodán, ete sun ij haalijd innig leđe merkkejum toos.
